تحولات صنعت انرژی های تجدیدپذیر ایران در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد این بخش وارد مرحله‌ای متفاوت از گذشته شده است؛ مرحله‌ای که دیگر افزایش ظرفیت نیروگاه های پاک در مقیاس چند ده یا چند صد مگاوات خلاصه نمی‌شود و اعداد، از ورود تدریجی تجدیدپذیرها به مقیاس چند هزار مگاوات حکایت دارند.

بر اساس اطلاعات آماری ارائه‌شده توسط سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق ایران، ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر و پاکِ بهره‌برداری‌شده کشور تا پایان مردادماه ۱۴۰۵ به ۵۹۰۰ مگاوات رسیده است؛ در حالی که این رقم در پایان سال گذشته ۴۵۲۵ مگاوات بود. به بیان عددی، طی پنج ماه، حدود ۱۳۷۵ مگاوات به ظرفیت بهره‌برداری‌شده اضافه شده است؛ یعنی ظرفیت موجود نسبت به پایان سال گذشته حدود ۴/۳۰ درصد افزایش یافته است. این رشد را می‌توان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر سرعت توسعه انرژی های تجدیدپذیر در کشور دانست.

نکته مهم‌تر اما فقط رقم ۵۹۰۰ مگاوات نیست؛ ترکیب این ظرفیت، پراکندگی جغرافیایی آن و سهم فزاینده نیروگاه‌های خورشیدی تصویری روشن‌تر از جهت حرکت صنعت انرژی ایران ارائه می‌دهد.

خورشید، ستون اصلی سبد جدید انرژی ایران

بر اساس آمار ارائه‌شده، در پایان مردادماه، انرژی خورشیدی با سهم ۸۲ درصدی در صدر منابع تجدیدپذیر کشور قرار داشته است. پس از آن، نیروگاه‌های انشعابی و خورشیدی کوچک‌مقیاس با ۹ درصد، نیروگاه‌های بادی با ۶ درصد و برق‌آبی با ۲ درصد قرار گرفته‌اند.

اگر نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس و سامانه‌های خورشیدی انشعابی را در یک خانواده قرار دهیم، ظرفیت کل برق خورشیدی در مجموع حدود ۹۱ درصد از سبد اعلام‌شده را تشکیل می‌دهد. این یعنی تقریباً از هر ۱۰ واحد ظرفیت تجدیدپذیر جدید، ۹ واحد به انرژی خورشیدی مربوط است.

جهش ۱۳۷۵ مگاواتی؛ سرعت رشد چه می‌گوید؟

مقایسه دو نقطه زمانی، تصویر قابل توجهی ارائه می‌کند:

پایان سال ۱۴۰۴: ۴۵۲۵ مگاوات
پایان مرداد ۱۴۰۵: ۵۹۰۰ مگاوات
افزایش: ۱۳۷۵ مگاوات
رشد: حدود ۳۰.۴ درصد

یعنی در فاصله‌ای کمتر از یک سال، بیش از یک‌چهارم ظرفیت موجود در پایان سال گذشته به ظرفیت بهره‌برداری‌شده کشور اضافه شده است.

برای درک بهتر ابعاد این افزایش، کافی است توجه کنیم که رقم ۱۳۷۵ مگاوات تقریباً معادل ظرفیت چندین نیروگاه بزرگ متعارف است؛ با این تفاوت که این رشد در سبدی از پروژه های خورشیدی بزرگ، نیروگاه‌های کوچک، سامانه‌های انشعابی و دیگر منابع پاک توزیع شده است.

روند تاریخی موجود در نمودار رشد نیز نشان می‌دهد که ظرفیت تجدیدپذیرهای کشور در سال‌های گذشته برای مدت طولانی در سطوح پایین‌تری قرار داشت و سپس وارد فاز افزایش سریع شد؛ جهشی که در داده‌های نمودار از ۱۶۲۳ مگاوات در سال ۱۴۰۳ به ۴۵۲۵ مگاوات در سال ۱۴۰۴ و سپس ۵۹۰۰ مگاوات در سال جاری به‌وضوح دیده می‌شود.

نقشه خورشیدی ایران؛ استان مرکزی در صدر نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس

در بخش نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس، استان مرکزی با ظرفیت منصوبه ۰۷/۹۵۸ مگاوات در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن:

1. مرکزی: 958.۰۷ مگاوات
2. یزد: 555.۸۹ مگاوات
3. کرمان: 335.۹۲ مگاوات

مجموع ظرفیت این سه استان به حدود ۱۸۴۹.۹مگاوات می‌رسد. این عدد از یک تمرکز قابل توجه در جغرافیای نیروگاه های خورشیدی بزرگ‌مقیاس حکایت دارد. سه استان پیشتاز به‌تنهایی نزدیک به ۳۸ درصد از ظرفیتی را که بر مبنای سهم ۸۲ درصدی برای خورشیدی بزرگ مقیاس برآورد می‌شود، در اختیار دارند.

این آرایش نشان می‌دهد شکل‌گیری قطب‌های خورشیدی در ایران علاوه بر میزان تابش خورشید به عواملی مانند زمین قابل تخصیص، زیرساخت شبکه، امکان اتصال نیروگاه به شبکه، دسترسی به زیرساخت‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری نیز وابسته است.

خراسان رضوی؛ پیشتاز نصب سامانه‌های خورشیدی‌ کوچک مقیاس

وقتی مقیاس را از نیروگاه‌های بزرگ به سامانه‌های انشعابی و خانگی تغییر می‌دهیم، نقشه جغرافیایی تمرکز ظرفیت منصوبه در کشور نیز تغییر می‌کند. در این بخش، خراسان رضوی با ظرفیت تجمیعی ۱۱۳.۱۶ مگاوات در رتبه نخست قرار دارد.

رتبه‌های بعدی:

• خراسان رضوی: 113.۱۶ مگاوات
• اصفهان: 83.۴۹ مگاوات
• کرمان: 48.۰۴مگاوات

ظرفیت نیروگاه های خورشیدی کوچک مقیاس سه استان در مجموع به ۲۴۴.۶۹ مگاوات می‌رسد. به عبارتی سه استان نخست حدود ۴۶ درصد ظرفیت سامانه‌های کوچک‌مقیاس و انشعابی را به خود اختصاص داده‌اند.

رشد سامانه‌های انشعابی نشان می‌دهد بخشی از ظرفیت تولید برق در حال نزدیک‌شدن به محل مصرف است. این مدل می‌تواند از منظر شبکه برق نیز اهمیت داشته باشد؛ زیرا بخشی از تولید در مقیاس کوچک و نزدیک به مصرف‌کننده ایجاد می‌شود. البته میزان اثرگذاری واقعی آن بر شبکه به عواملی مانند محل اتصال، الگوی تولید و مصرف، ذخیره‌سازی، محدودیت‌های شبکه و مدیریت بار وابسته است و صرف افزایش ظرفیت نامی لزوماً به معنای رفع همه محدودیت‌های شبکه نیست.

دستاورد زیست‌محیطی؛ ۴۸۷ هزار تن کاهش انتشار CO_۲

آمار ارائه‌شده برای پایان مردادماه فقط به ظرفیت نصب‌شده محدود نیست. بر اساس اطلاعات آماری ساتبا، نیروگاه های تجدیدپذیر تا این مقطع ۸۸۷ میلیون کیلووات‌ساعت برق تولید کرده‌اند. همچنین در نتیجه تولید برق از منابع تجدیدپذیر، حدود:

• ۲۳۰ میلیون مترمکعب معادل گاز طبیعی صرفه‌جویی در مصرف سوخت فسیلی،
• ۲۶۶ میلیون لیتر صرفه‌جویی در مصرف آب،
• ۴۸۷ هزار تن عدم انتشار گازهای گلخانه‌ای،
• و ۴.۱ هزار تن عدم انتشار آلاینده‌های محلی

ثبت شده است.

بنابراین رشد تجدیدپذیرها را نباید فقط در ستون «مگاوات» دنبال کرد. هر مگاوات ظرفیت جدید، در صورت بهره‌برداری مؤثر، می‌تواند به کاهش مصرف سوخت فسیلی، کاهش انتشار و کاهش مصرف آب در بخش تولید برق منجر شود.

آغاز یک مرحله تازه برای تجدیدپذیرها و شبکه

آنچه آمار پایان مردادماه ۱۴۰۵ را مهم می‌کند، صرفاً عبور از یک مرز عددی نیست. ۴۵۲۵ مگاوات در پایان ۱۴۰۴، در کمتر از یک سال به ۵۹۰۰ مگاوات رسیده است. در این فاصله، خورشید بیش از گذشته به موتور توسعه تجدیدپذیرها تبدیل شده؛ استان‌هایی مانند مرکزی، یزد و کرمان به قطب‌های نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس تبدیل شده‌اند و در سمت دیگر، خراسان رضوی، اصفهان و کرمان در توسعه سامانه‌های کوچک‌مقیاس و انشعابی جایگاه برجسته‌ای پیدا کرده‌اند.

از سوی دیگر، تولید ۸۸۷ میلیون کیلووات‌ساعت برق و ثبت صرفه‌جویی در سوخت و آب، نشان می‌دهد توسعه این بخش از مرحله «ایجاد ظرفیت» در حال حرکت به سمت «اثرگذاری عملیاتی» است.

اما تصویر بزرگ‌تر، یک نکته اساسی دارد: ایران در حال ساخت یک سبد تجدیدپذیر است که ستون اصلی آن خورشیدی است، اما موفقیت مرحله بعد به همان اندازه که به سرعت احداث نیروگاه وابسته است، به توان شبکه برای جذب این ظرفیت نیز وابسته خواهد بود.

اگر روند افزایش ظرفیت ادامه پیدا کند، مسئله اصلی در ماه‌های آینده دیگر فقط این نخواهد بود که «چند مگاوات نیروگاه جدید ساخته می‌شود»، بلکه این پرسش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که این ظرفیت با چه سرعتی وارد مدار می‌شود، چه میزان برق واقعی تولید می‌کند و شبکه برق ایران تا چه اندازه آماده پذیرش این موج جدید تولید پراکنده و متمرکز خورشیدی است.

۵۹۰۰ مگاوات، در واقع یک عدد ساده نیست؛ نشانه تغییر مقیاس صنعت تجدیدپذیر ایران است. نمودار رسمی ارائه‌شده نیز همین جهش را در روند تاریخی ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر و پاک ثبت کرده است.