ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش بنیان؛ روش‌های محاسبه سهم + آیین نامه

در دنیای امروز، توجه به انرژی های تجدیدپذیر و توسعه صنایع دانش‌بنیان به عنوان دو رکن اصلی پیشرفت پایدار جوامع به شمار می‌رود. ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، به‌عنوان یک گام اساسی در این مسیر، صنایع بزرگ را ملزم به تأمین بخشی از نیازهای انرژی خود از طریق منابع تجدیدپذیر می‌کند.

این قانون با الزام صنایع به تأمین حداقل یک درصد از برق مورد نیاز خود از انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش این میزان به پنج درصد در پایان سال پنجم، به‌طور مؤثری به توسعه بازار انرژی‌های پاک و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای تولید برق در محل مصرف می‌پردازد. درآمدهای حاصل از این سیاست به‌طور مستقیم به حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و تأمین تسهیلات کم‌بهره برای احداث نیروگاه های کوچک‌مقیاس اختصاص می‌یابد. در این مقاله، جزئیات و الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، راهکارهای موجود برای عمل به این تکلیف قانونی توسط صنایع و نقش آن در تحول صنعت انرژی کشور را بررسی خواهیم کرد.

متن کامل ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش بنیان

در راستای توسعه صنایع دانش ­بنیان مرتبط با انرژی های تجدیدپذیر و توسعه بازار برای این صنایع و تولید برق پاک در محل مصرف، صنایع با قدرت مصرف بیشتر از یک مگاوات موظفند معادل یک درصد (۱%) از برق مورد نیاز سالانه خود را از طریق احداث نیروگاه های تجدیدپذیر تأمین نمایند و این میزان در پایان سال پنجم حداقل به پنج درصد (۵%) برسد. در غیر این صورت وزارت نیرو موظف است درصد ذکر شده از برق مصرفی این صنایع را با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه نموده و از صنایع أخذ نماید.

مبالغ فوق ضمن تفکیک از قبوض برق، به میزان پنجاه درصد(۵۰%) با رعایت اصل پنجاه و سوم (۵۳) قانون اساسی مستقیماً صرف خرید تضمینی برق تجدیدپذیر می­‌گردد، به میزان بیست و پنج درصد (۲۵%) پس از واریز به حساب خزانه­‌داری کل کشور به حساب معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور واریز می‌­گردد تا صرف حمایت از آزمایشگاه ها، شرکت‌های دانش­‌بنیان و شتاب دهنده‌ها و سایر موارد مرتبط با توسعه برق گردد و مابقی از طریق خزانه‌­داری کل کشور و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران صرف پرداخت تسهیلات کم ­بهره به بخش خصوصی جهت احداث نیروگاه های تجدیدپذیر کوچک­ مقیاس می­شود.

صنایعی که ملزم به خرید برق در بها­بازار (بورس) انرژی هستند، می­‌توانند درصد فوق را از برق تجدیدپذیر عرضه شده در بهابازار (بورس) انرژی خریداری نمایند. آیین­نامه اجرائی این ماده، توسط معاونت علمی و فناوری رئیس­ جمهور با همکاری وزارت‌خانه های نیرو و صنعت، معدن و تجارت تهیه شده و به تصویب هیأت وزیران رسیده است.

دانلود آیین نامه اجرایی ماده ۱۶ قانون جهش تولید تولید بنیان

شرایط ماده ۱۶: الزام صنایع به استفاده از منابع تجدیدپذیر

• براساس این ماده قانونی، از ابتدای سال ۱۴۰۲ صنایع و شرکت‌های صنعتی با قدرت مصرف بیشتر از یک مگاوات، موظف‌اند حداقل یک درصد از برق مورد نیاز خود را از طریق منابع انرژی تجدیدپذیر تأمین کنند.
• این سهم باید هرسال یک درصد افزایش پیدا کند و در پایان سال پنجم، به حداقل پنج درصد از کل برق مصرفی صنایع مشمول برسد.
• برای اجرای این ماده قانونی، صنایع می­‌توانند از دو روش احداث نیروگاه برق تجدیدپذیر و یا خرید برق سبز از بورس انرژی اقدام نمایند.
• در صورت عدم رعایت این قانون، صنایع مشمول جریمه نقدی خواهند شد. این جریمه به‌صورت اعمال تعرفه خرید برق تجدیدپذیر بر روی قبوض برق آن‌ها محاسبه خواهد شد.

روش محاسبه سهم انرژی تجدیدپذیر ماده ۱۶ صنایع و راهکارهای تأمین آن

یکی از موضوعات مهم برای صنایع مشمول ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش بنیان، نحوه محاسبه سهم برق تجدیدپذیر و انتخاب روش مناسب برای تأمین آن است.

برای درک بهتر این موضوع، یک واحد صنعتی با دیماند قراردادی ۲۰۰۰ کیلووات و مصرف برق سالانه ۱۰,۰۷۴,۰۰۰ کیلووات‌ساعت را در نظر بگیرید. با فرض رسیدن سهم تکلیف‌شده به ۵ درصد، این صنعت باید سالانه ۵۰۳,۷۰۰ کیلووات‌ساعت برق خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کند. برای تحقق این الزام، دو راهکار اصلی پیش روی صنایع قرار دارد: خرید برق سبز از بورس انرژی یا احداث نیروگاه خورشیدی. در ادامه، هر یک از این روش‌ها را بررسی می‌کنیم.

1. خرید برق سبز از بورس انرژی

یکی از راهکارهای تأمین سهم انرژی تجدیدپذیر ماده ۱۶ جهش تولید دانش بنیان، خرید برق سبز از طریق تابلو برق سبز بورس انرژی ایران است. در این روش، صنعت به‌جای سرمایه‌گذاری مستقیم برای احداث نیروگاه، برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر را از طریق معاملات بورس انرژی خریداری می‌کند و به این ترتیب، بخشی از برق مورد نیاز خود را مطابق الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش بنیان تأمین خواهد کرد.

برای مثال، واحد صنعتی مورد بررسی با مصرف سالانه ۱۰,۰۷۴,۰۰۰ کیلووات‌ساعت، در پایان سال پنجم باید ۵ درصد از برق مصرفی خود، معادل ۵۰۳,۷۰۰ کیلووات‌ساعت، را از منابع تجدیدپذیر تأمین کند. بنابراین، این مجموعه می‌تواند با خرید همین میزان برق از تابلو برق سبز بورس انرژی در طول یک سال، سهم مورد نیاز خود را برای عمل به الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید پوشش دهد.

محاسبه میزان برق سبز مورد نیاز:

۱۰,۰۷۴,۰۰۰ × ۵% = 503,۷۰۰ کیلووات‌ساعت در سال

مزایا و معایب خرید برق سبز برای رفع الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید

مزایا:

• عدم نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه برای احداث نیروگاه خورشیدی.
• صرفه‌جویی در زمان و امکان تأمین برق تجدیدپذیر بدون ورود به فرایندهای اجرایی احداث نیروگاه.
• عدم نیاز به انجام امور مربوط به نگهداری، تعمیرات و بهره‌برداری از نیروگاه.
• امکان مدیریت میزان خرید برق سبز متناسب با سهمیه مورد نیاز و الزامات قانونی صنعت.

معایب:

• وابستگی به میزان عرضه برق سبز در بورس انرژی و شرایط معاملات.
• تأثیرپذیری هزینه تأمین برق از نوسانات قیمت و شرایط بازار.
• نیاز به تخصیص بودجه مستمر برای خرید برق سبز در هر دوره.
• نداشتن مالکیت بر نیروگاه و بهره‌مند نشدن از منافع بلندمدت ناشی از تولید برق اختصاصی.
• احتمال دشوار شدن تأمین حجم مورد نیاز در شرایط محدودیت عرضه یا افزایش تقاضا.

2. احداث نیروگاه خورشیدی اختصاصی

راهکار دوم برای اجرای الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید، احداث نیروگاه خورشیدی و تأمین برق مورد نیاز از طریق تولید انرژی تجدیدپذیر است. در این روش، صنعت با سرمایه‌گذاری و راه‌اندازی یک نیروگاه خورشیدی، بخشی از برق مصرفی سالانه خود را به‌صورت مستقل تولید می‌کند.

برای تعیین ظرفیت نیروگاه مورد نیاز، باید میزان برق تجدیدپذیر مورد انتظار در طول سال را بر متوسط تولید سالانه هر کیلووات ظرفیت نیروگاه خورشیدی تقسیم کرد. البته میزان تولید برق نیروگاه خورشیدی به عواملی مانند موقعیت جغرافیایی، میزان تابش خورشید، شرایط آب‌وهوایی، زاویه نصب پنل‌ها و راندمان تجهیزات بستگی دارد.

بر اساس برآوردهای مبتنی بر نقشه جهانی تابش خورشیدی، می‌توان برای محاسبات اولیه، متوسط تولید سالانه در ایران را  حدود ۱۸۰۰ کیلووات‌ساعت برق به ازای هر یک کیلووات ظرفیت نیروگاه خورشیدی در نظر گرفت. با استفاده از این فرض، برای تولید ۵۰۳,۷۰۰ کیلووات‌ساعت برق در سال، به نیروگاهی با ظرفیت تقریبی ۲۸۰ کیلووات نیاز خواهد بود.

محاسبه ظرفیت نیروگاه خورشیدی مورد نیاز:

۵۰۳,۷۰۰ (KWh) ÷ ۱,۸۰۰ (KWh/KWp) = 279.83 کیلووات

بنابراین، ظرفیت محاسباتی نیروگاه حدود ۲۸۰ کیلووات خواهد بود و برای طراحی اجرایی می‌توان ظرفیت حدود ۳۰۰ کیلووات را با در نظر گرفتن حاشیه اطمینان و شرایط واقعی تولید بررسی کرد. نکته مهم این است که ظرفیت نهایی نیروگاه مورد نیاز برای عمل به الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید باید بر اساس مطالعات فنی محل احداث و میزان تولید واقعی پیش‌بینی‌شده تعیین شود.

مزایا و معایب احداث نیروگاه خورشیدی برای رفع الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید

مزایا:

• سرمایه‌گذاری در یک دارایی مولد و بهره‌مندی از منافع بلندمدت تولید برق.
• کاهش وابستگی به خرید برق سبز از بازار و نوسانات قیمت آن.
• امکان استفاده از ظرفیت تولید نیروگاه برای تأمین بخشی از نیاز برق مجموع.
• ایجاد زیرساخت پایدار برای توسعه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر.
• امکان برخورداری از منافع اقتصادی احتمالی ناشی از تولید مازاد برق، مطابق ضوابط و قراردادهای مربوط.

معایب:

• نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه برای خرید تجهیزات و احداث نیروگاه.
• نیاز به فضای مناسب یا زمین با شرایط فنی و تابشی مطلوب.
• زمان‌بر بودن فرایند طراحی، اخذ مجوزها، تأمین تجهیزات و اجرای پروژه.
• نیاز به مدیریت فنی و پایش مستمر مربوط به بهره‌برداری و نگهداری از نیروگاه

جدول مقایسه روش‌های تأمین انرژی تجدیدپذیر برای اجرای ماده ۱۶

جمع­ بندی:

ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان به‌منظور ترویج استفاده از انرژی های تجدیدپذیر و حمایت از صنایع دانش بنیان طراحی شده است. این ماده، صنایع با قدرت مصرف بالای یک مگاوات را ملزم می‌کند که حداقل ۱٪ از برق مورد نیاز سالانه خود را از طریق احداث نیروگاه های تجدیدپذیر و یا خرید برق سبز از بورس انرژی تأمین کنند و این درصد در پایان سال پنجم به حداقل ۵٪ افزایش می‌یابد.

هدف اصلی این قانون کاهش وابستگی به منابع فسیلی و تشویق به استفاده از انرژی‌های پاک است. درآمدهای حاصل از این سیاست به حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و تأمین تسهیلات کم‌بهره برای نیروگاه های تجدیدپذیر کوچک مقیاس اختصاص می‌یابد. همچنین، در صورت عدم تحقق این الزامات توسط صنایع مشمول، وزارت نیرو موظف است درصد مشخصی از برق مصرفی را با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه کرده و از صنایع دریافت کند. به‌طور کلی، عمل به این قانون می­‌تواند به توسعه پایدار، حفظ محیط‌‌زیست و رونق اقتصادی کشور کمک ‌کند.