در دنیای امروز، توجه به منابع انرژی تجدیدپذیر به عنوان یک ضرورت حیاتی در راستای حفظ محیط زیست و توسعه پایدار در نظر گرفته می‌شود. با توجه به اهمیت این موضوع، در این مقاله به بررسی ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف و ابعاد مختلف آن خواهیم پرداخت. این قانون که بیشتر با قرارداد خرید تضمینی برق تجدیدپذیر شناخته می­ شود به طور خلاصه وزارت نیرو را مکلف می­ کند تا به مدت بیست سال، برق تولیدی نیروگاه‌های کوچک و بزرگ را با قیمتی مشخص و به صورت تضمینی خریداری کند.

برای کسب درک عمیق‌تر از این ماده قانونی و بررسی ابعاد مختلف آن، بر آن شدیم ابتدا متن کامل و دقیق آن را ارائه دهیم. این اقدام به ما این امکان را می‌دهد که نه‌تنها محتوای قانونی را به‌طور شفاف و واضح بررسی کنیم، بلکه با ارائه متن کامل، می‌توانیم به سوالات و ابهامات موجود در ذهن دغدغه­ مندان صنعت تجدیدپذیر پاسخ دهیم و به درک بهتری از اهداف و مزایای این قانون دست یابیم. با ما همراه باشید تا با جزئیات این ماده و مزایای آن برای صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر آشنا شوید و به درک بهتری از اهداف و تأثیرات آن دست یابید.

متن کامل ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف و تبصره­ ها:

وزارت نیرو موظف است به‌منظور حمایت از گسترش استفاده از منابع تجدیدپذیر انرژی، شامل انرژی­ های بادی، خورشیدی، زمین‌گرمایی، آبی‌کوچک (تا ده مگاوات)، دریایی و زیست‌توده (مشتمل بر ضایعات و زائدات کشاورزی، جنگلی، زباله‌ها و فاضلاب شهری، صنعتی، دامی، بیوگاز و بیومس) و با هدف تسهیل و تجمیع این امور، از طریق سازمان ذی‌ربط نسبت به عقد قرارداد بلند مدت خرید تضمینی از تولیدکنندگان غیردولتی برق از منابع تجدیدپذیر اقدام نماید.

تبصره۱ـ قیمت و شرایط خرید برق تولیدی از منابع تجدیدپذیر به‌پیشنهاد وزارت نیرو و تصویب هیأت وزیران تعیین می‌شود.

تبصره۲ـ شرکت های تابعه وزارت نیرو اعم از شرکت های برق منطقه‌ای و نیز شرکت های توزیع موظفند با هماهنگی شرکت مدیریت شبکه برق ایران نسبت به تحویل و خرید برق از سازمان مربوطه اقدام نمایند.

تبصره۳ـ منابع مالی موردنیاز برای خرید تضمینی برق تولیدی از منابع تجدیدپذیر از محل ارزش سوخت صرفه‌جویی شده براساس سوخت های وارداتی مایع و قیمت های صادراتی گاز و منافع حاصل از عدم تولید آلاینده‌ها و حفاظت از محیط‌ زیست به ازاء برق تولیدی این قبیل نیروگاه ها تأمین و به وزارت نیرو پرداخت می‌شود.

آیین‌نامه اجرائی این ماده، به پیشنهاد مشترک وزارتخانه‌های نیرو و نفت، در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۹۴ به تصویب هیأت وزیران رسید. برای دانلود متن کامل آن، لطفاً بر روی عبارت زیر کلیک کنید.

دانلود آیین نامه اجرایی ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی

تعریف خرید تضمینی برق تجدیدپذیر

خرید تضمینی به معنای تعهد دولت یا نهادهای مربوطه برای خرید برق تولید شده از منابع تجدیدپذیر به قیمت مشخص و در مدت زمان معین است. این اقدام به سرمایه ­گذاران و تولیدکنندگان برق سبز اطمینان می‌دهد که سرمایه‌گذاری‌های آن‌ها به سود خواهد رسید و ریسک‌های اقتصادی کاهش می‌یابد.

خرید تضمینی برق تجدیدپذیر یکی از ابزارهای کلیدی برای توسعه و ترویج انرژی‌های پاک و پایدار در کشورها به شمار می‌رود. در این راستا، ماده ۶۱ قانون حمایت از تولید برق تجدیدپذیر، بستری مناسب برای جذب سرمایه‌گذاری و توسعه پروژه‌های انرژی های تجدیدپذیر فراهم آورده است.

 اهمیت و مزایای ماده ۶۱ برای توسعه انرژی های تجدیدپذیر

ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف، به‌طور خاص به تعیین شرایط و ضوابط خرید تضمینی برق تجدیدپذیر می‌پردازد. این ماده به تولیدکنندگان برق اجازه می‌دهد تا با اطمینان بیشتری به سرمایه‌گذاری در پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر بپردازند. از جمله مزایای این ماده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

– تضمین قیمت: طبق این قانون، قیمت خرید برق تجدیدپذیردر این قرارداد به‌طور مشخص تعیین می‌شود که این امر منجر به این خواهد شد که سرمایه­ گذاران بتوانند برنامه‌ریزی مالی بهتر و کم­ ریسک داشته باشند.

– مدت زمان تضمین: مدت زمان خرید تضمینی برق خورشیدی و دیگر منابع پاک، معمولاً برای سال‌های طولانی و برابر با طول عمر نیروگاه تعیین می‌شود که این امر ثبات بیشتری به بازار انرژی تجدیدپذیر می‌بخشد.

– جذب سرمایه‌گذاری: مدل خرید تضمینی برق، سرمایه‌گذاران را ترغیب به ورود به بازار انرژی های تجدیدپذیر می‌کند و به رشد این صنعت کمک می‌کند.

چالش‌ها و راهکارهای احداث نیروگاه براساس قرارداد خرید تضمینی برق

با وجود مزایای فراوان، نگرانی­ هایی نیز در مسیر اجرای قانون خرید تضمینی برق تجدیدپذیر برای سرمایه­ گذاران و احداث کنندگان نیروگاه وجود دارد. از جمله این چالش‌ها می‌توان به نوسانات بازار، تغییرات سیاست‌های دولتی و محدودیت‌های مالی اشاره کرد. برای مقابله با این چالش‌ها، ضروری است که اقدامات موثری توسط دولت، متولیان امر و بخش­ های خصوصی فعال در زمینه انرژی های تجدیدپذیر صورت پذیرد. از جمله:

– تدوین سیاست‌های پایدار: دولت موظف است سیاست‌های پایدار و بلندمدتی برای حمایت از توسعه انرژی های تجدیدپذیر تدوین و اجرا کند؛ سیاست‌هایی که با تغییر دولت‌ها یا نوسانات اقتصادی دست خوش دگرگونی نشود. به‌گونه‌ای که سرمایه‌گذارانی که در دوره‌های پیشین و بر پایه قراردادهای خرید تضمینی برق در احداث نیروگاه های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری کرده‌اند، با زیان، بی‌ثباتی یا بلاتکلیفی مواجه نشوند و از امنیت حقوقی و اقتصادی لازم برخوردار باشند.

– آموزش و اطلاع‌رسانی: افزایش آگاهی عمومی و آموزش سرمایه‌گذاران در زمینه انواع مدل های سرمایه­گذاری در انرژی های تجدیدپذیر از جمله مدل فروش بلندمدت برق پاک به شبکه نه‌تنها به توسعه این بخش کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به کاهش ابهامات و نگرانی‌های موجود در این حوزه نیز منجر شود. با فراهم کردن اطلاعات جامع و دقیق، افراد و نهادهای سرمایه‌گذار قادر خواهند بود تا تصمیمات بهتری اتخاذ کنند و به پتانسیل‌های بالای انرژی‌های پاک پی ببرند. همچنین، برگزاری دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی می‌تواند به ایجاد یک فرهنگ سرمایه‌گذاری آگاهانه و مسئولانه در این زمینه کمک کند. این رویکرد نه‌تنها به نفع سرمایه‌گذاران خواهد بود، بلکه به تقویت زیرساخت‌های انرژی پایدار و بهبود وضعیت محیط زیست نیز منجر می‌شود.

انواع مدل احداث نیروگاه خورشیدی براساس ماده ۶۱ (خرید تضمینی برق تجدیدپذیر):

خرید تضمینی برق تجدیدپذیر با استفاده از ظرفیت ماده ۶۱، ابزاری مؤثر برای توسعه انرژی های پاک و پایدار در کشور است. با توجه به مزایای این قانون و با رفع چالش‌ها، می‌توان به آینده‌ای روشن‌تر و سبزتر برای صنعت انرژی امیدوار بود. سرمایه­ گذاران می­ توانند برای احداث نیروگاه خورشیدی طبق ماده ۶۱ اصلاح الگوی مصرف به یکی از روش­ های زیر اقدام نمایند:

۱.     احداث نیروگاه محدود به انشعاب برق (پشت بامی)

وزارت نیرو به منظور تشویق مردم به سرمایه گذاری در احداث نیروگاه های خانگی کوچک مقیاس و پشت بامی، طرح خرید تضمینی برق تجدیدپذیر را برای این مشترکان راه‌اندازی کرده است. طبق این طرح و بر اساس ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف، مشترکان برق خانگی یا تجاری که اقدام به نصب نیروگاه های خورشیدی انشعابی (کوچک) کنند، می‌توانند با انعقاد قرارداد ۲۰ ساله، برق تولیدی خود را به شبکه بفروشند و از این طریق به درآمدزایی دست یابند. این اقدام نه تنها به تأمین انرژی پایدار کمک می‌کند بلکه فرصتی مناسب برای کسب درآمد از منابع تجدیدپذیر نیز فراهم می‌سازد.

در این نوع نیروگاه‌ها، مشترکین برق خانگی و تجاری این امکان را دارند که تا دو برابر ظرفیت انشعاب خود، درخواست ساخت نیروگاه خورشیدی را ارائه دهند و پنل های خورشیدی خانگی را بر روی پشت بام منزل خود نصب کنند. برای اطمینان از کیفیت و ایمنی پروژه، نصب این نیروگاه‌ها باید توسط پیمانکاران معتبر و مورد تأیید ساتبا انجام شود. این فرصت نه تنها در بهره مندی عموم از انرژی پاک و تجدیدپذیر موثر است، بلکه به کاهش هزینه‌های انرژی و افزایش ارزش ملک نیز منجر می‌شود.

شرایط قرارداد احداث نیروگاه خورشیدی پشت بامی یا انشعابی:

• خرید تضمینی برق تجدیدپذیر به مدت ۲۰ سال؛
• نرخ پایه خرید تضمینی هرساله توسط وزیر نیرو ابلاغ می­شود؛
• افزایش نرخ پایه قرارداد به صورت سالانه از تاریخ بهره ­برداری براساس ضریب تعدیل؛
• ضریب اصلاحی ۶۰ درصدی نرخ خرید در ابتدای سال هشتم، دوازدهم و شانزدهم؛

مزایای احداث سامانه خورشیدی انشعابی پشت بامی:

• درآمدزایی تضمینی برای خانواده ­ها
• رشد درآمد از فروش برق تجدیدپذیر همگام با تورم
• افزایش ارزش ملک یا ساختمان

۲.     احداث نیروگاه خورشیدی در زمین شخصی و یا شهرک صنعتی

متقاضیان حقیقی و حقوقی که دارای زمین شخصی یا زمین در شهرک‌های صنعتی هستند، می‌توانند با توجه به آیین‌نامه اجرایی ماده ۶۱ قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی اقدام به راه‌اندازی نیروگاه های خورشیدی با ظرفیت حداکثر یک مگاوات نمایند (براساس آخرین مصوبه هیات وزیران در سال ۱۴۰۵). این امکان به سرمایه‌گذاران این فرصت را می‌دهد تا با استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر، به تولید برق پایدار و مقرون‌به‌صرفه بپردازند.

مدت قرارداد خرید تضمینی برق خورشیدی برای این نوع نیروگاه‌ها ۲۰ سال خواهد بود و نرخ خرید نیز شامل تعدیل‌های لازم می‌گردد. این قرارداد به سرمایه‌گذاران اطمینان می‌دهد که می‌توانند از تولید برق خود بهره‌برداری کنند و در عین حال به توسعه پایدار و استفاده از انرژی های تجدیدپذیر کمک نمایند.

شرایط قرارداد احداث نیروگاه خورشیدی در زمین شخصی یا شهرک صنعتی:

• خرید تضمینی برق تجدیدپذیر به مدت ۲۰ سال؛
• نرخ پایه خرید تضمینی هر ساله توسط وزیر نیرو ابلاغ می­شود؛
• افزایش نرخ پایه خرید برق خورشیدی به صورت سالانه از تاریخ بهره ­برداری؛
• ضریب اصلاحی ۶۰ درصدی نرخ خرید در ابتدای سال هشتم، دوازدهم و شانزدهم؛
• حداکثر ظرفیت نیروگاه خورشیدی برای زمین­ شخصی دارای انشعاب، معادل دوبرابر ظرفیت انشعاب (این میزان در سال ۱۴۰۵ تا سقف ۴۰۰ کیلووات افزایش یافت) و برای زمین­ های بدون انشعاب تا سقف ۱ مگاوات است؛

مزایای احداث نیروگاه خورشیدی در زمین شخصی یا شهرک­های صنعتی:

• امکان بهره­ برداری بهینه از زمین­ های بایر و بلااستفاده شخصی
• افزایش ارزش زمین با احداث نیروگاه در آن
• امکان پوشش مفاد ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش ­بنیان ویژه صنایع

۳.     احداث نیروگاه در شهرک های تخصصی خورشیدی

در راستای کاهش هزینه های سرمایه گذاری در ساخت نیروگاه های خورشیدی و تسهیل فرآیند احداث آن‌ها در مناطق با پتانسیل بالا، طرحی برای ایجاد شهرک های تخصصی خورشیدی طراحی شده است. این طرح شامل تأسیس زیرساخت‌های لازم برای ارائه خدمات بهینه و تخصیص اراضی با کمترین هزینه به منظور جذب سرمایه‌گذاران است. سرمایه‌گذاران بخش خصوصی قادر خواهند بود تا نیروگاه های خورشیدی با ظرفیت حداکثر ۳ مگاوات را در این شهرک‌ها راه‌اندازی کنند. همچنین، سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) با امضای قرارداد خرید تضمینی به مدت ۲۰ سال، برق تولیدی این نیروگاه‌ها را با نرخ مشخص که شامل تعدیل نیز می‌شود، خریداری خواهد کرد.

شرایط قرارداد احداث نیروگاه در شهرک تخصصی خورشیدی:

– خرید تضمینی برق به مدت ۲۰ سال

– ظرفیت نیروگاه تا سقف ۱ مگاوات براساس نقشه جانمایی شهرک

– نرخ پایه خرید تضمینی هرساله توسط وزیر نیرو ابلاغ می­گردد

– افزایش نرخ پایه قرارداد از تاریخ بهره­ برداری با ظرفیت کامل یا بهره­برداری تجاری

– اعمال ضریب اصلاحی ۶۰ درصدی نرخ خرید در ابتدای سال ­های هشتم، دوازدهم و شانزدهم.

مزایای احداث نیروگاه در شهرک تخصصی انرژی خورشیدی:

– تخصیص اراضی و زمین احداث نیروگاه خورشیدی با حداقل هزینه

– تسهیل فرآیند و عدم نیاز به اخذ مجوز برای احداث نیروگاه

– ایجاد زیرساخت‌های لازم برای احداث نیروگاه خورشیدی

قانون خرید تضمینی برق خورشیدی از نیروگاه های دارای باتری پشتیبان

در سال‌های اخیر، ناترازی انرژی و خاموشی‌های ناگزیر، ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی حوزه برق را بیش از پیش آشکار کرده است. در چنین شرایطی، توسعه نیروگاه های خورشیدی تنها به معنای تولید برق پاک نیست؛ بلکه به معنای ارتقای تاب‌آوری شبکه، کاهش فشار در ساعات اوج مصرف و ایجاد امنیت انرژی برای مشترکان نیز هست. در همین راستا، تغییرات به وجود آمده در قانون خرید تضمینی برق مطابق آخرین مصوبه، یعنی امکان خرید تضمینی برق از نیروگاه های خورشیدی مجهز به سیستم ذخیره‌ساز انرژی (باتری)، نقطه عطفی مهم به شمار می‌آید.

تا پیش از این مصوبه، صرفاً نیروگاه های خورشیدی متصل به شبکه که تمام برق تولیدی خود را به شبکه سراسری تزریق می‌کردند، امکان بهره‌مندی از قانون خرید تضمینی برق و انعقاد قرارداد با ساتبا را داشتند. در این مدل، مالک نیروگاه اجازه استفاده مستقیم از برق تولیدی در محل مصرف خود را نداشت و عملاً کل انرژی تولیدشده به شبکه فروخته می‌شد.

اما با افزایش استقبال مشترکان خانگی و تجاری از سامانه های هیبریدی — یعنی ترکیب پنل خورشیدی و باتری — رویکرد سیاست‌گذار نیز تغییر کرد. این سامانه‌ها به کاربران اجازه می‌دهند بخشی از برق خورشیدی تولیدی را در ساختمان خود مصرف کنند، مازاد برق را به شبکه بفروشند و در زمان قطع برق نیز از ذخیره باتری بهره ببرند. چنین ساختاری هم برای مصرف‌کننده جذاب است و هم برای شبکه برق کشور مفید.

شرایط نیروگاه های خورشیدی دارای باتری برای فروش برق به شبکه

مطابق ضوابط اعلام‌شده در مصوبه جدید، نیروگاه های خورشیدی دارای باتری برای بهره‌مندی از خرید تضمینی باید دو شرط اصلی را رعایت کنند:

۱.باتری‌ها نباید از برق شبکه سراسری شارژ شوند. هدف از این شرط، جلوگیری از خرید برق یارانه‌ای شبکه و فروش آن با نرخ خرید تضمینی است. به بیان ساده، انرژی ذخیره‌شده در باتری باید منحصراً از سیستم خورشیدی تأمین شود.

۲.به ازای هر کیلووات ظرفیت پنل خورشیدی، نصب حداقل ۱/۵ کیلووات‌ساعت سیستم ذخیره‌ساز الزامی است. این الزام باعث می‌شود ظرفیت ذخیره‌سازی متناسب با توان تولیدی نیروگاه باشد و نقش مؤثری در مدیریت بار و پایداری شبکه ایفا کند.

افزودن نیروگاه های هیبریدی با باتری پشتیبان به دامنه قانون خرید تضمینی برق خورشیدی، یک تغییر صرفاً فنی نیست؛ بلکه تحولی در فلسفه حمایت از انرژی های تجدیدپذیر است. این تصمیم:

•  تاب‌آوری مشترکان در برابر خاموشی‌ها را افزایش می‌دهد؛
•  فشار بر شبکه در ساعات اوج مصرف را کاهش می‌دهد؛
•  انگیزه سرمایه گذاری در سامانه های خورشیدی خانگی و تجاری را تقویت می‌کند؛
•  و مسیر حرکت به سوی شبکه‌های هوشمند و غیرمتمرکز را هموارتر می‌سازد.

در واقع، دولت با این اقدام نشان داده است که توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را تنها در قالب «تولید و تزریق به شبکه» نمی‌بیند، بلکه به نقش ذخیره‌سازی و مدیریت مصرف نیز توجه دارد. اکنون نیروگاه های خورشیدی می‌توانند علاوه بر تولید برق پاک، به عنوان واحدهای کوچک پشتیبان شبکه عمل کنند. به بیان دیگر، آینده انرژی خورشیدی تنها در تولید نیست؛ در تولید هوشمند همراه با ذخیره‌سازی است — و این قانون، گامی مهم در همین مسیر به شمار می‌رود.