گواهی برق تجدیدپذیر چیست؟ این گواهی سازوکاری است که به صنایع و مشترکان مشمول الزامات تأمین برق از منابع تجدیدپذیر امکان میدهد بدون نیاز به احداث نیروگاه، سهم موردنیاز خود را از طریق برق تولیدشده در نیروگاههای تجدیدپذیر تأمین کنند. در این سازوکار، برق تولیدشده توسط نیروگاه های تجدیدپذیر در قالب گواهی مشخص و قابل معامله ثبت میشود و مشترکان میتوانند با خرید این گواهی از تولیدکنندگان، بخشی از تعهد خود برای استفاده از برق تجدیدپذیر را پوشش دهند.
به این ترتیب، گواهی برق تجدیدپذیر علاوه بر ایجاد یک مسیر عملی برای تأمین تعهدات مشترکان، زمینهای برای افزایش تقاضا و حمایت از توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر فراهم میکند. اما این گواهی دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد، چه کسانی به خرید آن نیاز دارند و فرآیند صدور و معامله آن چگونه است؟ در ادامه، سازوکار گواهی برق تجدیدپذیر و نقش آن در بازار برق ایران را بررسی میکنیم.
گواهی برق تجدیدپذیر چیست؟
گواهی برق تجدیدپذیر سندی قابل معامله است که میزان مشخصی از برق تولیدشده توسط نیروگاه های تجدیدپذیر را در یک دوره معین نشان میدهد. این سند که با عنوان گواهیREC نیز شناخته میشود، با هدف ایجاد سازوکاری مشخص برای ثبت، ارزشگذاری و معامله برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر شکل گرفته است. در ایران، گواهی برق تجدیدپذیر در چارچوب مقررات بازار برق بهعنوان اوراق بهاداری تعریف شده که مالکیت دارنده بر مقدار مشخصی برق تجدیدپذیر تولیدشده را بر حسب کیلوواتساعت نشان میدهد و امکان معامله آن در بورس انرژی وجود دارد.
نکته مهم این است که نیروگاه، برق را تولید و از طریق شبکه به مصرفکنندگان منتقل و گواهی بهعنوان یک سند معاملاتی، تولید برق تجدیدپذیر متناظر را نمایندگی میکند. به این ترتیب، صنایع و مشترکانی که ملزم به تأمین بخشی از برق مصرفی خود از منابع تجدیدپذیر هستند، اما امکان احداث نیروگاه اختصاصی ندارند، میتوانند از طریق خرید گواهی، سهم موردنیاز خود را از تولید نیروگاه های تجدیدپذیر تأمین کنند.
مبنای صدور گواهی، تولید واقعی برق از منابع تجدیدپذیر است و مقدار برق متناظر با آن در سازوکار ایران بر حسب کیلوواتساعت و برای دوره مشخص تعیین میشود. بنابراین، گواهی برق تجدیدپذیر را میتوان حلقه ارتباطی میان تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر و مصرفکنندگانی دانست که به دنبال تأمین یا پوشش تعهدات خود در زمینه استفاده از برق پاک هستند؛ سازوکاری که ضمن ایجاد یک مسیر معاملاتی برای تولیدکنندگان، امکان مشارکت مصرفکنندگان در بازار برق تجدیدپذیر را نیز فراهم میکند.
گواهی برق تجدیدپذیر چگونه کار میکند؟
سازوکار گواهی تولید برق تجدیدپذیر از تولید واقعی برق در یک نیروگاه تجدیدپذیر آغاز میشود. نیروگاه های خورشیدی، بادی و سایر منابع پاک، برق تولیدی خود را به شبکه تحویل میدهند و میزان انرژی تولیدشده توسط تجهیزات اندازهگیری ثبت میشود. پس از ثبت و تأیید مقدار تولید مطابق ضوابط مربوط، امکان صدور گواهی برق تجدیدپذیر متناسب با میزان برق تولیدشده فراهم میشود. گواهیهای صادرشده سپس در چارچوب سازوکار معاملاتی تعیینشده، از جمله بورس انرژی، در اختیار خریداران قرار میگیرند.
در طرف دیگر بازار، صنایع و مشترکانی که به تأمین بخشی از برق مصرفی خود از منابع تجدیدپذیر نیاز دارند (مانند صنایع مشمول ماده ۱۶)، میتوانند با خرید این گواهیها، نسبت به تأمین یا پوشش تعهدات مربوط به برق تجدیدپذیر خود اقدام کنند. در این فرآیند، برق فیزیکی و گواهی برق تجدید پذیر دو مسیر متفاوت اما مرتبط دارند؛ برق تولیدشده وارد شبکه میشود، در حالی که گواهی بهعنوان سند مربوط به آن تولید، معامله و مطابق مقررات مورد استفاده یا تسویه قرار میگیرد. به این ترتیب، گواهی برق تجدیدپذیر میان تولید برق پاک و تقاضای مصرفکنندگان برای تأمین سهم تجدیدپذیر، یک ارتباط معاملاتی ایجاد میکند.
هر گواهی برق تجدیدپذیر معادل چه مقدار برق است؟
مقدار برق متناظر با گواهی برق تجدید پذیر یکی از نکات مهم برای درک نحوه عملکرد این ابزار است. بر اساس تعریف آییننامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم، گواهی برق تجدیدپذیر نشاندهنده مالکیت دارنده بر مقدار مشخصی از برق تولیدشده تجدیدپذیر در یک دوره معین و بر حسب کیلوواتساعت (kWh) است. بنابراین، مبنای قانونی گواهی در ایران، مقدار انرژی تولیدشده است و نباید آن را با ظرفیت نیروگاه که با کیلووات یا مگاوات (kW/MW) بیان میشود، اشتباه گرفت.
به بیان ساده، کیلوواتساعت واحد اندازهگیری انرژی الکتریکی است و نشان میدهد چه مقدار برق در یک بازه زمانی تولید یا مصرف شده است؛ هر هزار کیلوواتساعت نیز معادل یک مگاواتساعت (MWh) است. در بازار ایران، گواهی برق تجدیدپذیر در بورس انرژی معامله میشود و حجم معاملات نیز در گزارشهای بازار بر حسب مگاواتساعت یا کیلوواتساعت اعلام میشود.
گواهی برق تجدیدپذیر در ایران چگونه صادر میشود؟
صدور گواهی برق تجدیدپذیر بر پایه برق واقعی تولیدشده در نیروگاههای تجدیدپذیر انجام میشود؛ یعنی ابتدا میزان تولید نیروگاه اندازهگیری و پس از تأیید، گواهی متناسب با انرژی تولیدشده صادر میشود. این فرآیند باعث میشود هر گواهی پشتوانه مشخصی از تولید برق تجدیدپذیر داشته باشد و پس از صدور، امکان عرضه و معامله آن مطابق مقررات بازار فراهم شود.
چه نیروگاههایی میتوانند گواهی دریافت کنند؟
نیروگاههایی که برق خود را از منابع تجدیدپذیر و پاک تولید میکنند و تولید آنها مطابق ضوابط مربوط مورد تأیید قرار گرفته باشد، میتوانند مشمول دریافت گواهی شوند. نیروگاه های خورشیدی، بادی، برقآبی و سایر واحدهای واجد شرایط، بسته به نوع فناوری و مقررات جاری، میتوانند برای تولید برق تجدیدپذیر خود گواهی دریافت کنند. مبنای صدور گواهی، ظرفیت اسمی نیروگاه نیست؛ بلکه میزان برق تولیدشده و تأییدشده در دوره مربوط است.
چه نهادی گواهی برق تجدیدپذیر را صادر میکند؟
در سازوکار ایران، سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا) بهعنوان متولی حوزه انرژی های تجدیدپذیر، نقش اصلی را در ثبت و تأیید تولید نیروگاه های تجدیدپذیر و فرآیند مرتبط با گواهی ها دارد. پس از تأیید میزان تولید، گواهی در چارچوب سازوکار تعیینشده ایجاد شده و امکان عرضه آن در بازار مربوط، از جمله بورس انرژی، فراهم میشود.
مراحل دریافت گواهی برق تجدیدپذیر چیست؟
فرآیند دریافت گواهی برق تجدیدپذیر بهطور خلاصه با ثبت و احراز مشخصات نیروگاه آغاز میشود. سپس برق تولیدشده توسط تجهیزات اندازهگیری ثبت و میزان تولید در دوره موردنظر بررسی و تأیید میشود. بر اساس تولید تأییدشده، گواهی متناظر صادر و در سامانه یا بستر معاملاتی مربوط ثبت میشود. در نهایت، مالک نیروگاه میتواند گواهی های صادرشده را مطابق مقررات در بازار عرضه کند و خریداران واجد شرایط نیز آنها را برای تأمین یا پوشش تعهدات مرتبط با برق تجدیدپذیر خریداری کنند.
گواهی برق تجدیدپذیر در بورس انرژی چگونه معامله میشود؟
گواهی برق تجدیدپذیر پس از صدور، میتواند در چارچوب مقررات بازار برق سبز در بورس انرژی ایران عرضه و معامله شود. این سازوکار، ارتباط میان نیروگاههای تولیدکننده برق تجدیدپذیر و مصرفکنندگانی را که به خرید این گواهی نیاز دارند، فراهم میکند و به گواهی اجازه میدهد بهعنوان یک دارایی قابل معامله در بازار خریدوفروش شود.
خرید گواهی برق تجدیدپذیر از بورس انرژی
خریداران واجد شرایط میتوانند گواهیهای عرضهشده توسط تولیدکنندگان را از طریق سازوکار معاملات بورس انرژی خریداری کنند. هدف از این خرید میتواند تأمین یا پوشش الزامات مربوط به مصرف برق تجدیدپذیر باشد؛ بنابراین خریدار برای استفاده از گواهی، لزوماً نیازی به احداث نیروگاه اختصاصی ندارد.
فروش گواهی برق تجدیدپذیر در بورس انرژی
در سمت عرضه، مالکان نیروگاه های تجدیدپذیر میتوانند گواهی REC متناظر با برق تولیدشده و تأییدشده نیروگاه را در بازار عرضه کنند. به این ترتیب، علاوه بر فروش برق، امکان ایجاد ارزش اقتصادی از گواهیهای تولیدشده نیز برای نیروگاه فراهم میشود و تقاضای صنایع و سایر مصرفکنندگان به یک منبع درآمد برای تولیدکنندگان تجدیدپذیر تبدیل میشود.
گواهی برق تجدیدپذیر چه کاربردی دارد؟
گواهی برق تجدیدپذیر علاوه بر ایجاد امکان معامله تولید برق پاک، راهکاری برای مشترکانی است که باید بخشی از برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. مهمترین کاربردهای این گواهی عبارتاند از:
- تأمین تعهدات قانونی صنایع: صنایع و مشترکان مشمول ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان میتوانند با خرید گواهی برق تجدیدپذیر، بدون احداث نیروگاه اختصاصی، سهم تعیینشده برق تجدیدپذیر خود را تأمین یا تعهد مربوط را مطابق مقررات پوشش دهند.
- اثبات استفاده از برق تجدیدپذیر: گواهی میتواند بهعنوان سندی برای نشان دادن برخورداری از مقدار مشخصی تولید برق از منابع تجدیدپذیر مورد استفاده قرار گیرد.
- حمایت از توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر: ایجاد تقاضا برای گواهی، بازار جدیدی برای تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر ایجاد کرده و میتواند به بهبود توجیه اقتصادی احداث و توسعه نیروگاه های پاک کمک کند.
- کمک به کاهش انتشار گازهای گلخانهای: افزایش سهم تولید برق از منابع تجدیدپذیر و جایگزینی تدریجی تولید برق مبتنی بر سوختهای فسیلی، در کاهش انتشار گازهای گلخانهای نقش دارد.
- اهداف زیستمحیطی و پایداری شرکتها: شرکتها میتوانند از گواهی های برق تجدیدپذیر در چارچوب برنامههای محیطزیستی، کاهش ردپای کربن و گزارشدهی عملکرد پایداری خود، مطابق الزامات و استانداردهای مربوط استفاده کنند.
مزایای گواهی برق تجدیدپذیر چیست؟
گواهی برق تجدیدپذیر علاوه بر ایجاد امکان تأمین سهم برق پاک بدون احداث نیروگاه، مزایای اقتصادی، زیستمحیطی و قانونی مختلفی برای صنایع و سایر مشترکان به همراه دارد. مهمترین مزایای این گواهی عبارتاند از:
- ایجاد امکان معامله برق تجدیدپذیر در قالب یک ابزار مشخص
- تسهیل انجام تعهدات قانونی
- ایجاد درآمد برای تولیدکنندگان تجدیدپذیر
- افزایش تقاضا برای تولید برق پاک
- کمک به توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر
- افزایش شفافیت معاملات
- ایجاد امکان مشارکت مصرفکنندگان در بازار برق سبز
چه کسانی به خرید گواهی برق تجدیدپذیر نیاز دارند؟
خرید گواهی برق تجدیدپذیر برای همه مصرفکنندگان الزامی نیست و به نوع مصرف، الزامات قانونی و هدف خریدار بستگی دارد. مهمترین گروههایی که ممکن است به خرید این گواهی نیاز داشته باشند عبارتاند از:
- صنایع مشمول ماده ۱۶: یا صنایعی که طبق الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان موظف به تأمین بخشی از برق موردنیاز خود از منابع تجدیدپذیر هستند، میتوانند از گواهی برق تجدیدپذیر برای تأمین این تعهد استفاده کنند.
- مصرفکنندگان بزرگ برق: مشترکان با مصرف قابلتوجه که مشمول مقررات یا الزامات خودتأمینی برق هستند، میتوانند بهجای احداث نیروگاه اختصاصی، گواهی متناسب با نیاز خود خریداری کنند.
- شرکتها و سازمانهای دارای اهداف زیستمحیطی: مجموعههایی که به دنبال افزایش سهم برق تجدیدپذیر در سبد انرژی خود، کاهش ردپای کربن یا تحقق اهداف پایداری هستند، میتوانند از این گواهی بهعنوان ابزاری برای اثبات استفاده از برق تجدیدپذیر بهره ببرند.
- دستگاههای مشمول مقررات خاص: برخی دستگاهها و سازمانها مانند ادارات دولتی ممکن است بر اساس قوانین و دستورالعملهای مربوط، ملزم به تأمین بخشی از برق مصرفی خود از منابع تجدیدپذیر باشند و در چارچوب مقررات از گواهی برق تجدیدپذیر استفاده کنند.
- سایر خریداران واجد شرایط: سایر اشخاص و مجموعههایی که طبق ضوابط بازار امکان معامله گواهی برق تجدیدپذیر را دارند نیز میتوانند با خرید این گواهی، سهم مشخصی از برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر را به نام خود ثبت و از مزایای آن استفاده کنند.
سوالات متداول درباره گواهی برق تجدیدپذیر
- گواهی برق تجدیدپذیر چیست؟
گواهی برق تجدیدپذیر یک اوراق بهادار قابل معامله است که نشاندهنده مالکیت مقدار مشخصی از برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر در یک دوره معین است. این گواهی به صنایع و سایر خریداران واجد شرایط امکان میدهد بدون احداث نیروگاه، سهم مشخصی از برق تجدیدپذیر موردنیاز خود را تأمین و در چارچوب مقررات بازار ثبت کنند.
- REC مخفف چیست؟
REC مخفف Renewable Energy Certificate به معنای «گواهی انرژی تجدیدپذیر» است. این اصطلاح برای گواهی قابل معاملهای به کار میرود که تولید برق از منابع تجدیدپذیر را نشان میدهد. در ایران نیز گواهی برق تجدیدپذیر با عنوان REC شناخته میشود.
- هر گواهی برق تجدیدپذیر معادل چند کیلووات ساعت برق است؟
در مقررات ایران، گواهی برق تجدیدپذیر نشاندهنده مقدار مشخصی از برق تجدیدپذیر تولیدشده در یک دوره معین و بر حسب کیلوواتساعت (kWh) است. بنابراین، برخلاف برخی استانداردهای بینالمللی که REC را معادل یک مگاواتساعت تعریف میکنند، در تعریف مقررات ایران مبنا مقدار مشخص برق تولیدشده بر حسب کیلوواتساعت است.
